स्पेनमधील घडामोडींचा शोध व बोध

स्पेनमधील घडामोडींचा शोध व बोध
वसंत गणेश काणे, बी एस्सी,एम ए (मानसशास्त्र), एम.एड
एल बी ७, लक्ष्मीनगर, पाण्याच्या टाकीजवळ, नागपूर ४४० ०२२   (०७१२)२२२१६८९ / ९४२२८०४४३०  
E mail - kanewasant@gmail.com
Blog - kasa mee?
कॅटालोनियामध्ये रविवार दिनांक १ आॅक्टोबर २०१७ सार्वमत घेऊन स्पेनपासून विभक्त व स्वतंत्र होण्याबाबतचा कौल ९० टक्यापेक्षाही जास्त मतांनी घेतला गेला. पण फक्त ४० ते ४५ टक्के मतदारांनीच मतदानात भाग घेतला आहे, त्यामुळे हा जनमताचा निर्णायक कौल मानता यायचा नाही. पण स्पॅनिश लोकांतील दरी वाढण्याची चिन्हे मात्र या निमित्ताने समोर येत आहेत. केंद्र शासनाविरुद्ध लवकरच प्रत्यक्ष संघर्ष केव्हाही सुरू होऊ शकेल, अशी भीती निरीक्षकांना वाटते आहे.
गेले काही दिवस कॅटालोनिया मध्ये सतत ऊग्र प्रदर्शने व संप होतच होते.  इशान्य स्पेनमधील कॅटालोनिया हा आर्थिक संपन्न भाग आहे. बार्सिलोना, गिरोना, लेडा आणि तारागोना या चार विभागांचा मिळून तयार होणाऱ्या या कॅटालोनिया प्रांताचे वैशिट्य म्हणजे मुबलक स्वायत्तता, एकूण संख्येच्या १६ टक्के लोकसंख्या व सकल राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या २० टक्के उत्पन्न ही आहेत. स्पेनला लागून चिंचोळ्या पट्टीच्या आकाराचा पोर्तुगाल आहे. स्पेन व पोर्तुगाल मिळून आपल्या भारतासारखे एक द्विपकल्प होते. म्हणजे तीन बाजूंनी पाणी(समुद्र) व एका बाजूला जमीन असे या प्रदेशाचे स्वरूप आहे. जमिनीकडून स्पेन हा देश कॅटालोनिया या सरहद्दीच्या प्रांताने युरोपला जोडलेला अाहे. हे भौगोलिक वैशिष्ट्य यासाठी जाणून घ्यायचे की, त्यामुळे हा भूभाग स्पेनपासून सहज वेगळा होऊ शकेल असा आहे. हा भूभाग स्पेनच्या मध्यभागी असता तर हे शक्य झाले नसते. नव्हे वेगळेपणाची भावनाही कॅटालोनियामध्ये निर्माण झाली नसती, असे म्हणायला जागा आहे. कॅटालोनिया या एका सीमावर्ती विभागातील स्थानिक शासनाने स्वत:च्याच निर्णयानुसार हे सार्वमत घेतले आहे.  स्पेनचे पंतप्रधान मारियानो रॅजाॅय यांनी नि:शस्त्र निदर्शकांवर अमानुष व कठोर कारवाई केली पण याचा नेमका उलटा परिणाम झाला व आता कॅटालोनियाचे नागरिक अधिकच कडवे झाले आहेत. दोन्ही पक्ष आपापल्या भूमिकांवर ठाम असून अभूतपूर्व घटनात्मक पेचप्रसंग निर्माण होतांना दिसतो आहे. या आंदोलनाची ही लागण स्पेनपुरती मर्यादित राहणार नसून ती संपूर्ण युरोपात पसरणार आहे, अशी भीती निरीक्षकांना वाटते आहे. अगोदरच युरोपात अनेक  छोटीछोटी राष्ट्रे आहेत. महत्प्रयासाने युरोपीयन युनीयन कसेबसे अस्तित्वात आले आहे. हे होते न होते तोच ब्रिटन युरोपीयन युनीयनमधून बाहेर पडले आहे. आता युनीयनच्या घटक राष्ट्रांचेच तुकडे पडू लागले तर युरोपीयन युनीयनमध्ये एकच बजबजपुरी माजेल. युरोपातील ग्रीससारखी राष्ट्रे केवळ कंगालच नाहीत तर कर्जबाजारीही आहेत. यांचा उपयोग तर नाहीच पण भारच होणार, या भावनेने ही राष्ट्रे युरोपीयन युनीयनमधून बाहेर पडली तर बरेच होईल, असे मत युरोपात बळावू लागले आहे.
    कॅटालोनियात सार्वमत घेतले जाऊ नये म्हणून स्पेनच्या प्रशासनाने अडकाठी निर्माण केली होती त्यामुळे २० लक्ष  लोकांचे मतदान होऊ शकलेले नव्हते. यातील बहुसंख्य लोक कॅटालोनियाने विभक्त व स्वतंत्र व्हावे या विचाराचेच आहेत, यात शंका नाही. पण तरीही कॅटालोनियामधील ५० टक्यापेक्षा जास्त लोक विभक्त व स्वतंत्र होण्याच्या बाजू आहेत, असे ठरणार नाही. तरीही लवकरच कॅटालोनिया स्वातंत्र्याची घोषणा करणार आहे, हे नक्की आहे. इकडे स्पेनच्या हायकोर्टाने विभक्तवादी पोलिस अधिकारी व राजकारणी यांच्या विरुद्ध देशद्रोहाचा गुन्हा दाखल केला असून ही घटना थोपवण्याचा प्रयत्न सुरू केला असून तसे आदेशही दिले आहेत.
   एकतर्फी स्वातंत्र्याची घोषणा करून निर्माण झालेल्या कॅटालोनियाचे स्वरूप कसे असेल, हे आताच सांगता येणार नसले तरी सध्या स्पेन व कॅटालोनियात जे काही घडणार आहे ते भीषण असेल.  कॅटालोनियाचे एक बडे नेते मिरीया बोया हे म्हणत आहेत की, आम्ही कोणत्याही परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी तयार आहोत. कोणत्याही परिस्थितीत आम्ही माघार घेणार नाही.
   कॅटालोनियाचे मुख्यालय असलेल्या बार्सिलोना मध्ये स्वातंत्र्यवाद विरोधी लोकांनी स्पेनचे ध्वज हाती नाचवत निदर्शने केली. यांना वाटते आहे की, मूठभर स्वार्थी राजकारण्यांनी आपल्या अदूरदर्शी, संकुचित व हटवादी भूमिकेने कॅटालोनियाच्या नागरिकांना वेठीस धरले आहे.
इसाबेल कोझेट हे स्पेनमधील चित्रपट निर्माते म्हणतात की, वातावरण असे झाले आहे की, आमच्या सारखे शांतता व सुव्यवस्थावादी लोक सुन्न झाले आहेत. विभाजनवाद्यांनी असे वातावरण निर्माण केले आहे की, मुळात विभाजनाच्या विरोधात असलेले बहुसंख्य लोक काहीही बोलण्यास तयार नाहीत. कारण स्पष्ट आहे. जे विभाजनविरोधी आहेत, ते दहशतीखाली वावरत आहेत. या प्रकरणी आमच्यात दुहेरी तडा पडतो आहे. स्पेनचे विभाजन होणार हा एक तडा व स्वतंत्र कॅटालोनिया निर्माण होईल, तिथल्या जनतेतही दुही असणार आहे. त्यांची मने दुभंगलेली असणार आहेत, हा दुसरा तडा.
स्पेनचे पोलिसदल गार्डियन सिव्हिल फोर्स या नावे ओळखला जातो. हे अर्ध सैनिक दल आहे. कॅटालोनियातील गार्डियन सिव्हिल आॅफिसर्स यांचाच कॅटालोनियातील आंदोलनकर्त्यांनी छळ केला. कारण त्यांचे सामर्थ्य तोकडे पडले. आता त्यांनी देशभरातून कुमक मागविली आहे.
स्पेनचे राजे सहावे फिलीप यांनी आपल्या सरकारच्या भूमिकेशी सहमती व्यक्त करीत ती योग्य  ठरविली आहे.स्वातंत्र्याची मागणी बेकायदेशीर असून हा देशद्रोह आहे, असे जाहीर केले आहे. रविवारच्या सार्वमतानंतर कॅटालोनियाने चर्चेचा प्रस्ताव ठेवला होता, पण तो स्पेनच्या सरकारने अर्थातच फेटाळून लावला.
‘यामुळे परिस्थिती अधिकच चिघळली आहे. कॅटालोनिया व स्पेन या दोन्हीमध्ये तडे पडले आहेत. एकमेकात तसेच आपापसातही’, हे उद्गार आहेत जाॅन हाॅपकिन्स विद्यापीठाच्या आंतरराष्ट्रीय प्रगत अध्यासनाच्या फेडेरिका बिंडी यांचे. तसे पाहिले तर स्पेनचे राजे सहावे फिलीप हे मूळचे कॅटालोनियाचे राजपुत्र होते. त्याना कॅटलन भाषा चांगलीच अवगत आहे. त्यांनी केवळ स्पॅनिशमध्ये न बोलता कॅटलन भाषेतही कॅटालोनियातील नागरिकांशी संवाद साधायला हवा होता.  त्याचा आंदोलकांवर परिणाम झाला असता कारण तसे ते त्यांच्यापैकीच होतेना. तसेच त्यांनी दोन्ही पक्षांना संवादासाठी पाचारण करावयास हवे होते. तसे न करता राजे सहावे फिलीप यांनी पंतप्रधान मारियानो रॅजाॅय यांचीच तळी उचलून धरली. यामुळे वातावरण निवळण्याचे बाजूलाच राहिले आणि आगीत तेल ओतल्यासारखेच झाले. स्वतंत्र कॅटालोनियाची मागणी मान्य करणे राजांना शक्यच नव्हते, ते त्यांच्या अधिकार कक्षेतीलही नव्हते, पण ते चर्चेसाठी बोलवू शकले असते आणि कॅटालोना हा प्रदेश स्पेनपासून फारकत घ्यायला का उद्युक्त झाला ते त्यांना जाणून घेता आले असते व स्वातंत्र्य सोडून बाकीच्या मागण्या चर्चेद्वारे सुटू शकतात, किंवा कसे हे पाहता आले असते.
   असे म्हणण्यास जागा आहे, याचा प्रत्यय कॅटालोनियाचे प्रादेशिक अध्यक्ष कॅरिस पिग्डेमाॅंट यांच्या वक्तव्यावरून येतो. ते राजे सहावे फिलीप यांना उद्देशून म्हणाले की, ‘आपण राजे होतात. कॅटालोनियाच्या नागरिकांमध्ये आपल्याबद्दल नितांत आदराची भावना आहे. नव्हे आपण त्यांच्यातलेच आहात. आपण मार्ग काढाल, चर्चा घडवून आणाल, असे आम्हा कॅटालोनियावासियांना वाटत होते. पण असे झाले नाही. ज्या लढ्याचे मी नेतृत्त्व करीत आहे तो मुळात केंद्राकडून होणाऱ्या दडपशाही विरुद्धचा लढा होता व आहे. आपण आमच्या वेदना सनजून घ्याल, अशी आमची आशा व अपेक्षा होती. ती फलदृप झाली नाही. आता आम्ही तडजोडीबाबत निराश झालो आहोत’.
  सध्या कॅटालोनियात आंदोलकांची धरपकड, प्रसार माध्यमांची गळचेपी, इंटरनेट सेवेची तहकुबी व नाकेबंदी सुरू आहे. सर्व संबंधितांवर रात्रंदिवस पाळत ठेवली जाते आहे. हुकुमशाही यापेक्षा वेगळी असते काय?
पंतप्रधान मारियानो रॅजाॅय यांच्या समोर निर्वाणीचा उपाय योजण्याशिवाय वेगळा पर्याय उपलब्ध नाही. स्पेनच्या घटनेतील १५५ क्रमांकाच्या कलमानुसार कॅटालोनियातील राज्य शासन विसर्जित करण्याचा अधिकार केंद्राला आहे. पण पंतप्रधान मारियानो रॅजाॅय यांना स्पेनच्या संसदेत स्पष्ट बहुमत नाही. त्यामुळे विरोधकांनी मांडलेला अविश्वासाचा ठराव नक्की फेटाळला जाईलच, असे म्हणता येत नाही. अशा परिस्थितीत कॅटालोनियामधील विभाजनविरोधी पण मत उघडपणे व्यक्त न करणाऱ्यांचे मत बदलण्यास सुरवात तर होणार नाहीना?
ही घटना स्पेनमधली असली तरी स्पेनपुरती मर्यादित नाही. युरोपात अशाच वेगळेपणाची भावना ठिकठिकाणी व्यक्त होत आहे. म्हणजे संपूर्ण युरोप एकसंध होणे बाजूलाच राहिले आणि युरोपचेच छोट्याछोट्या राष्ट्रात विभक्त होण्याची भावना वाढीस लागतांना दिसते आहे. ही बाब चिंताजनक आहे.
  जगात असे काही कुठे घडले की, त्यामागे कोणते ना कोणते बडे राष्ट्र असते. पण स्पेन प्रकरणी अमेरिका, रशिया, चीन यापैकी कोणीही नाही. या सगळ्यांना हा प्रश्न सामोपचाराने मिटावा, असे वाटते आहे. ही तशी आश्चर्याचीच बाब म्हटली पाहिजे. पण म्हणूनच या घटनेमागचा एक वेगळाच पैलू समोर येतो आहे, त्याचा गांभीर्याने विचार करायला हवा आहे. एककाळ असा येऊन गेला की आपण सगळे  संपूर्ण जगच एक खेडे (ग्लोबल व्हिलेज) या दिशेने जातो आहोत, असे वाटू लागले होते. पण नंतर पुन्हा राष्ट्रभावना जोर पकडू लागली. अमेरिकेसारखे राष्ट्र ट्रंप यांच्या विजयानंतर आपल्या पुरताच विचार करू लागले आहे, असेही वाटू लागले. ज्या ज्या देशात निवडणुका पार पडल्या आहेत, त्या त्या देशात उजवे व कडवे राष्ट्रवादी जनमानसात लोकप्रिय होतांना दिसत आहेत. अनेक देशातील प्रांतात किंवा विभागात वेगळे होण्याची व आपल्यापुरते पाहण्याची वृत्ती वाढीस लागतांना दिसते आहे. याही पुढे जाऊन जो तो आपल्यापुरते पाहू लागला आहे. असे असेल तर मानवजातीसाठी हे सुचिन्ह आहे, असे म्हणता यायचे नाही. स्पेनमधील घडामोडींचा हाच शोध व बोध तर नाहीना?

ताक्या वैद्य

ताक्या वैद्य 

वसंत गणेश काणे, बी एस्सी,एम ए (मानसशास्त्र), एम.एड  

एल बी ७, लक्ष्मीनगर, पाण्याच्या टाकीजवळ, नागपूर ४४० ०२२   (०७१२)२२२१६८९ / ९४२२८०४४३०    

E mail - kanewasant@gmail.com 

Blog - kasa mee? 

    परवा एका ठिकाणी जिरेपूड व मीठ घातलेले ताक पिण्याचा योग आला. ताक नळीने (स्ट्राॅ) शोषून पितापिता लहानपणची आठवण जागी झाली. 

    लहानपणी आमच्या घरी गाई म्हशी होत्या. दूधदुभत्याची रेलचेल होती. आम्ही चार भावंडे होतो. मनू, बंडू, मी(वसंता) व बहीण उषा. रोज सकाळी आई आम्हा चौघांसाठी पाटावर साखर घातलेल्या दुधाचे चार कप भरून ठेवायची. शेवटी प्रत्येक कपात एकेक चमचा साय घालीत असे. असे करून झाले की, मुलांनो, यारे दूध प्यायला, असे म्हणून हाक मारीत असे. मी सर्वात अगोदर धावत जाऊन प्रत्येक कपातील साय चमच्याने काढून खाऊन टाकीत असे. एक दिवस हे कोणाच्या तरी लक्षात आले. त्याने आईकडे तक्रार केली. आई मला रागवली. यापुढे तुझ्या कपात साय असणार नाही, असा तिने मला दम दिला. मला रडायला आले. तेव्हा ती म्हणाली की, असे पुन्हा करणार नाहीस, असे मला वचन दे. मी वचन देण्याच्या बाबतीत मुळीच हयगय करीत नसे. त्यामुळे मी तिला ताबडतोब पुन्हा कधीही दुसऱ्याच्या कपातील साय चोरून खाणार नाही, असे आश्वासन व वचन तिला दिले. माझ्याकडून तिला असे वचन अनेकदा घ्यावे लागत असे. असो. 

   ही हकीकत मी माझ्या नातवाला सांगितली, तेव्हा तो म्हणाला , ‘आबा, मी तुमच्या बरोबर असतो, तर माझ्या कपातली साय तुम्हाला रोज दिली असती. अहो, रोज इतके फॅट खाणे आरोग्याला चांगले नसते’. माझ्यासोबत तो तेव्हा नव्हता, याची मला हळहळ वाटली.

  आमच्या घरी दर मंगळवार व शुक्रवारी ताक होत असे. आई रवीने ताक घुसळायची व चटकन लोणी काढायची. सोबत गरम पाणी तयार ठेवलेले असायचे. योग्य वेळी ते टाकले की लोणी ताकातून लगेच वेगळे व्हायचे. गरम पाणी टाकताच केवळ दोनचारदा घुसळले की, लोणी ताकातून वेगळे व्हायचे. हे दृश्य मला खूप आवडायचे. आईने ताक करायला घेतले की, मी तिथे जाऊन ते दृश्य बघत उभा राही. आई लोण्याचा गोळा हातात घेऊन हळूहळू तो झेलीत असे. असे केल्याने त्यातील ताक निथळून लोण्याचा घट्ट गोळा तयार वहायचा. मग आई मला प्रत्येकाला हाक मारायला सांगायची. ‘अगोदर मला लोणी दे, मग हाक मारीन’, अशी माझी अट असायची. ती पूर्ण होताच मी इतरांना बोलवीत असे. त्यांच्या हातावरही आई लोण्याचा लिंबाएवढा गोळा ठेवायची. यावेळी माझा हात पुन्हा समोर असायचा. मी मागच्या जन्मी बहुदा राक्षस असलो पाहिजे, असे तिला वाटायचे. तसे ती बोलूनही दाखवायची. 

   तिने असे म्हटले की, मी तिथून निसटून आरशासमोर उभे राहून आपला चेहरा न्याहळत असे. चेहऱ्यावरचे सगळे भाग इतरांसारखेच दिसायचे. फक्त समोरचे दोन दात तेवढे अंमळ मोठे होते. ते मी चाकूने तासून लहान करायला सुरवात केली होती. कुणाच्याही न कळत माझा हा दात लहान करण्याचा क्रम बरेच दिवस चालू होता. एकदा आईने माझा हा उपद्व्याप पाहिला व ती चांगलीच रागावली. दाताला पडलेल्या खाचा तिने बोट लावून तपासल्या होत्या व मला भूतो न भविष्यति असा दम भरला. पुन्हा असे केलेस तर वडलांसमोर उभे करीन, अशी ताकीदही दिली. दातांवर ते तासल्याच्या त्यावेळच्या खुणा अजूनही माझ्या दातांवर आहेत. दात घासतांना क्वचित आजही त्या बोटांना जाणवतात. असे झाले की आज माझे मलाच हसू येते.

   आमच्या घरी दर मंगळवारी व शुक्रवारी ताक होते, हे ओळखीच्या सगळ्यांना माहीत झाले होते. ती लोकं ताक न्यायला येत. येणाऱ्याला संकोच वाटत नसे. देणाऱ्याला आपण काही खास मेहेरबानी करीत आहोत, असे वाटत नसे. काही लोकांसाठी तर आई ताक वगळून ठेवायची. एखाद वेळेस ते आले नाहीत, तर मला त्यांना बोलवायला पाठवायची. ‘त्यांना हवं असेल तर ते येतील की, बोलवायचे कशाला?’, माझी कुरकूर असायची. यावर आई म्हणायची, ’अरे, त्यांच्याकडे पथ्य आहे. ती लोकं सगळी औषध ताकासोबतच घेतात ना?’ मी ताक नेऊन देतो म्हटले तर आईला ते नको असे. ताक पुरतेपणी ज्याचे त्याला मिळेल की नाही, याची तिला शंका वाटत असावी. पण तिने तसे कधी बोलून मात्र दाखविले नव्हते.

  आमच्या गावी हा वैद्य होता. त्याला सगळे ‘ताक्या वैद्य’ म्हणायचे. कारण त्याची सगळी औषधे ताकासोबतच घ्यायची असायची. लोक चेष्टा करायचे. पण त्याच्यावर लोकांचा विश्वासही होता. मला याची गंमत वाटायची. मी एकदा याबद्दल वडलांना विचारले. तेव्हा ते म्हणाले होते की, ‘ताज्या ताकाची तुलना काही विद्वान मंडळींनी अमृताशी केली आहे, इतके गुण ताज्या ताकात असतात.’

   या आठवणीतून मी जागा झालो आणि जिरपूड व मीठ घातलेले प्लॅस्टिकच्या पिशवीतील ताक नळीने (स्ट्राॅ) शोषून पिण्यास सुरवात केली.

तात्या टोपेज, आॅपरेशन रेड लोटस’

‘तात्या टोपेज, आॅपरेशन रेड लोटस’

वसंत गणेश काणे, बी एस्सी,एम ए (मानसशास्त्र), एम.एड  

एल बी ७, लक्ष्मीनगर, पाण्याच्या टाकीजवळ, नागपूर ४४० ०२२   (०७१२)२२२१६८९ / ९४२२८०४४३०    

E mail - kanewasant@gmail.com 

Blog - kasa mee? 

  ब्रिटिश राजवटीला वरदान मानणारे अनेक महाभाग आपल्या देशात होते. क्वचित आजही आढळतील. निदान त्यांनी अवश्य वाचावा असा ग्रंथ एका पराक्रमी महापुरुषाच्या  वंशजाने लिहिला आहे. कोण आहे हा वंशज? त्याचे नाव आहे पराग. आणि महापुरुष? हा महापुरुष आहे, रामचंद्र? या दोन्ही नावांवरून अर्थबोध होण्याची शक्यता खूपच कमी आहे. हा महापुरुष आहे, तात्या टोपे आणि वंशज आहे पराग टोपे. 

  इंग्रजी राजवटीला दयाळू राजवट मानण्याचा काळ या देशात होऊन गेलेला आहे. या राजवटीचे स्वरूप कसे मानवतेला काळीमा फासणारे होते, या राजवटीत क्रूरतेचा कळस कसा गाठला होता, हे या ग्रंथाच्या वाचनाने कळेल. काय नाव आहे, या ग्रंथाचे? या ग्रंथाचे नाव आहे, ‘तात्या टोपेज, आॅपरेशन रेड लोटस’. ग्रंथ इंग्रजीत आहे. १८५७ सालच्या संग्रामात संदेश वहनासाठी भाकऱ्यांचा वापर केल्याचे आपण ऐकले असेल, पण यासाठी कमळे व कमळांच्या पाकळ्यांचा वापर केल्याचे कुणालाही फारसे माहीत असल्याची शक्यता नाही. म्हणूनच बहुदा या ग्रंथाला ग्रंथकाराने नावच देऊन टाकले आहे, ‘तात्या टोपेज, आॅपरेशन लोटस’. ग्रंथाची विशेषता, त्याचे नावीन्य त्याच्या नावपासूनच सुरू होताना वाचकाला दिसेल. १८५७ चा रणसंग्राम एक अभूतपूर्व रणसंग्राम का मानायचा, याचा बोध ग्रंथ वाचून हातावेगळा करतांना प्रत्येक वाचकाला झाल्याशिवाय राहणार नाही. याबाबत एका समीक्षकाने तर म्हटले आहे की, १८५७ झाले नसते तर १९४७ झाले असते का?

  ब्रिटिशांच्या अमानुष क्रूरतेचा उल्लेख बहुदा गोडसे भटजी यांनी ‘माझा प्रवास’ या नावाच्या पुस्तकात प्रथमत: एका सामान्य व्यक्तीच्या चष्म्यातून केलेला आढळतो. गोडसे भटजी हा एक धर्मकांड जाणणारा गरीब भिक्षुक होता. त्या काळी (१८५७ च्या आसपास) काशीला एका महायज्ञाचे आयोजन केले होते. त्या निमित्ताने आवश्यक ती पात्रता असलेल्या ब्राह्मणांपैकी आपण एक आहोत, या विश्वासाने हा भटजी, भरघोस दक्षिणा मिळेल या अपेक्षेने, काशीच्या दिशेने दरकोस दरमदल करीत निघाला आणि या रणसंग्रामात सापडला. त्याची चांगलीच ससेहोलपट झाली व शेवटी ज्या निष्कांचन अवस्थेत तो काशी यात्रेला भरपूर दक्षिणा मिळेल, या आशेने गेला होता, ती त्याची आशा तर पूर्ण झाली नाहीच, पण लुटला गेल्यामुळे मूळच्याच निष्कंचन अवस्थेत स्वगृही परत आला व जीव तर वाचला ना, यात समधान मानू लागला. त्याने लिहिलेले हे प्रवास वर्णन आहे. एका महासंग्रामाचे एका अतिसामान्य व्यक्तिमत्त्वाच्या भिक्षुकाने केलेले वर्णन म्हणूनच हे विशेष वाचनीय झाले आहे. त्याचा व त्याने लिहिलेल्या पुस्तकाचा उल्लेख आत्ता यासाठी करायचा की, त्यात ब्रिटिशांनी केलेल्या भीषण नरसंहाराचा उल्लेख आहे. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लढणाऱ्यांना ज्या गावातून समर्थन मिळत असे. त्या संपूर्ण गावाला एक भयंकर शिक्षा फर्मावली जात असे. त्या गावातील वय वर्ष १५ ते ५०/५५ वयाच्या सर्व पुरुषांना गोळा करून त्यांची सरसकट कत्तल करण्यात येत असे. याला त्या काळी ‘बीजन’ म्हटले जायचे. हा सर्व उल्लेख गोडसे भटजीच्या प्रवास वर्णनात आहे. त्याला ऐकीव माहिती मानणाऱ्यांचा भ्रम या ग्रंथातील सप्रमाण माहिती/पुराव्यावरून दूर होईलच. पण त्यांच्या माहितीत भरही पडेल ती अशी की केवळ पुरुषच नव्हेत तर अनेकदा स्त्रिया व मुलांच्या वाट्यालाही हीच शिक्षा येत असे. वंशविच्छेदावर टीका करणारे अनेक ब्रिटिश लेखक/ राजकारणी आहेत. मात्र वंशविच्छेदाच्या बाबतीत ब्रिटिशांची कीर्तीही फारशी वेगळी नाही, याचे पुरावे आपल्याला हा ग्रंथ देतो. या छळामुळे, त्याच्या धसक्यामुळे ‘नेटिव्ह’ (मूळ रहिवासी) पुन्हा बंड करण्यास धजावणार नाहीत, ते आज्ञापालन करणारे मूकजन होतील, असा ब्रिटिशांचा कयास होता. याच ब्रिटिशांनी इतरांच्या वंशविच्छेदाचा निषेध केलेला आहे. त्यांनानिदान  या प्रश्नी तरी नाकाने कांदे सोलण्याची सवड या ग्रंथाने ठेवलेली नाही. 

 या भूमीने शक/हूणांची आक्रमणे पचविली आहेत. मोगलांच्या आक्रमणाबाबतची लढाई अशाच निर्णायक निष्कर्षाप्रत पोचण्याअगोदरच ब्रिटिश व अन्य पाश्चात्य या देशात आले. त्यांच्या विरोधात लढायचे असेल तर हिंदूंना चुचकारले पाहिजे, त्यांच्या सहकार्य व/वा पाठिंब्याशिवाय आपला निभाव लागणार नाही, याची जाणीव टिपू सुलतानला झाली, अशी इतिहासाची नोंद आहे. १८५७ च्या संग्रामात तर हिंदू दिल्लीच्या मुसलमान बादशहा बहाद्दूरशहाजफर याच्या नेतृत्त्वात लढले होते. हा संग्राम यशस्वी न झाल्यामुळे व पुढे ब्रिटिशांच्या ‘फोडा व झोडा’ या नीतीमुळे शक/हूण व स्थानिक जनता जसे एकरस जीवन जगायला लागले, तसे मुसलमानांच्या बाबतीत होऊ शकले नाही/ नसावे. हे काहीही असले तरी १८५७ मध्ये हिंदू व मुसलमान एक होऊन ब्रिटिशांविरुद्ध लढलेले दिसतात. याचा धसकाही  ब्रिटिशांनी घेतलेला स्पष्ट दिसतो.

  या ग्रंथात आपल्याला एका वेगळ्याच भारताचे दर्शन घडते. १८५७ चा लढा हे शिपायांचे बंड नव्हते, तर ते ब्रिटिशांविरुद्धचे एक सुनियोजित सैनिकी प्रत्याक्रमण होते, याचा आपल्याला साक्षात्कार होतो. आपल्या प्रत्येक विधानाच्या/निष्कर्षाच्या पुष्ट्यर्थ ग्रंथकाराने सज्जड पुरावा दिलेला आहे, तसेच हा एक ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरणार आहे, याची पुरेपूर जाणीव लेखकाला आहे. या लढ्यातील उभय पक्षाकडचे लहानमोठे शेकडो नायक व सैनिक यांच्या पराक्रमांच्या व पलायनाच्याही कथा ग्रंथकाराने इतिहासाची वस्तुनिष्ठतेची अट कसोशीने पालन करून मांडल्या आहेत. समोर साक्षात मृत्यू आ वासून पुढे दिसत असतांनाही केवळ सैनिकच नव्हेत तर, सामान्यजनही कसे डगमगले नाहीत, कुणीही कशी डळमळीत भूमिका घेतली नाही, याचे यथातथ्य वर्णन या ग्रंथात आहे. विशेष बाब ही की, अशी जिवाची बाजी लावली तरी कोणतीही बक्षिसी किंवा पारितोषिक आपल्याला मिळणार नाही, याची प्रत्येकाला जाणीव होती. पण असे म्हणावे तर तसेही नव्हते. मिळणार होते की मातृभूमीला स्वातंत्र्य!  यापेक्षा मोठे असे कोणते पारितोषिक असणार होते?

 आॅपरेशन रेड लोटस हा एक वैशिष्ट्यपूर्ण ऐतिहासिक ग्रंथ आहे. एका वंशजाने आपल्या पूर्वजांच्या कार्याचा घेतलेला हा वस्तुनिष्ठ आढावा आहे. पूर्वजांची कीर्ती सांगणारे अनेक सापडतील. पण काळाच्या उदरात गडप झालेल्या हकीकती उजेडात आणण्याचा हा प्रयत्न वेगळ्याच जातकुळीचा म्हटला पाहिजे. ही जातकुळी संशोधकाची आहे. एका सच्च्या इतिहासकाराची आहे. असे हे पराग टोपे, तात्या टोपे यांचे वंशज आहेत. त्यांनी १८५७ च्या त्या महानपर्वाची माहिती मिळविण्यासाठी जिवाचे रान केले. इतिहासात दडलेले प्रसंग उभे करण्यासाठी ते ते  प्रसंग जिवंत उभे करण्यासाठी, स्वत: त्या त्या जागी जाऊन त्यात प्राण फुंकण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे.

   १८५७ चा भारतीय व इंग्रज यातील संग्राम हा भारताच्या इतिहासातील एक भव्य व उत्तुंग संग्राम होता. तात्या टोपे हे या संग्रामातील तेवढेच उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व होते. अनेक पाश्चात्य इतिहासकार या संग्रामाला शेतकरी, जमीनदार, यांनी उभारलेले व विखुरलेले बंड म्हणून संबोधतात. एका नेमक्या शत्रूविरुद्ध संघटितपणे उभारलेला हा लढा होता, असे त्यांना वाटत नाही. याउलट मार्क्सवादी या लढ्याकडे एक वर्ग संघर्ष म्हणून पाहतात. जमीनदार व वसाहतवादी सत्ता या विरुद्ध हा लढा होता, असे त्यांना वाटते. ज्याची जी विचारधारा त्यानुसार त्याचे या लढ्याकडे पाहणे असते. प्रत्येकाचा स्वत:चा स्वतंत्र चष्मा असतो. पण आता मात्र हा भारतीयांनी परकीय सत्तेविरुद्ध उभारलेला पहिला संघटित व सुनियोजित स्वातंत्र्य लढा होता, हे आता जागतिक कीर्तीचे इतिहासकारही मानू लागले आहेत. आपल्यापैकी अनेकांना  अशा प्रमाणपत्राची आवश्यकता भासते, म्हणूनच केवळ याचा उल्लेख करायचा. असेच एक इतिहासाचे अभ्यासक सी ए बेली हे केंब्रिज विद्यापीठातील इतिहासाचे प्राध्यापक आहेत. त्यांच्या मते बंडखोर व स्वातंत्र्य सैनिक यांच्या मनोभूमिकेत महदंतर असते. १९४७ साली लखनऊच्या रेसिडेंसीसमोर जमा झालेला जनसागर आणि १८५७ च्या संग्रामात केव्हातरी कानपूरच्या बिबीघरासमोर गोळा झालेल्यांची वैचारिकता एकाच जातकुळीची होती, हे मान्य करायला हवे, असे त्यांनी नमूद केले आहे.

कानपूरच्या ब्रिटिशांच्या कत्तलीबाबत कदाचित प्रथमच एवढी तपशीलवार हकीकत यापूर्वी मांडली गेली असेल. या कत्तलीचा सूड म्हणून हजारो भारतीयांची कत्तल ब्रिटिशांनी केली, अनेकांना तोफेच्या तोंडीही दिले. पण याबाबतची वस्तुस्थिती ‘तात्या टोपेज, आॅपरेशन आॅफ रेड लोटसमध्ये’ बहुदा प्रथमच समोर येते आहे. बीजनच्या निमित्ताने ब्रिटिशांनी केलेला भीषण नरसंहार व त्यांच्या मनात भडकलेला सूडाग्नी त्यांच्या वसाहतवादी भूमिकेत सतत कायम राहिलेला पहायला मिळतो. कानपूरची ब्रिटिश बायकामुलांची कत्तल  व नंतर त्यांनी या कत्तलीचा सूड उगवण्यासाठी केलेली एतद्देशीयांची केलेली कत्तल, एवढे सरळ साधे व बाळबोध निदान या प्रश्ना संदर्भात करणे कसे चुकीचे आहे, हे या ग्रंथाच्या वाचनातून कळेल. हेही या ग्रंथाचे एक महत्तवाचे वैशिष्ट्य आहे. निर्दोष ब्रिटिश बायकामुलांची कत्तल करण्यात आली  व तिची प्रतिक्रिया म्हणून ब्रिटिशांनी तशीच रणनीती स्वीकारली, असे म्हणून ब्रिटन मधील स्थानिक टीकाकारांना ब्रिटिशांनी गप्प केले. पण हे सर्व प्रकरण एवढे साधे, सरळ व सोपे नव्हते, हे या ग्रंथात सप्रमाण दाखविले आहे.

उगाच टाहो का फोडता?

उगाच टाहो का फोडता?
 वसंत गणेश काणे, बी एस्सी,एम ए (मानसशास्त्र), एम.एड
एल बी ७, लक्ष्मीनगर, पाण्याच्या टाकीजवळ, नागपूर ४४० ०२२   (०७१२)२२२१६८९ / ९४२२८०४४३०  
E mail - kanewasant@gmail.com
Blog - kasa mee?
   जोहन नाॅरबर्ग हे व्यवसायाने व्याख्याते, डाॅक्युमेंटरीचे निर्माते व आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे लेखक आहेत. स्वीडनची राजधानी व सर्वात मोठे शहर असलेल्या माल्मो येथे निवास असलेले जोहन नाॅरबर्ग हे अमेरिका व युरोपतील नामांकित शिक्षण व संशोधन संस्थेतील राजकीय व आर्थिक विषयाचे एक प्रतिष्ठाप्राप्त तज्ज्ञ आहेत. ते वृत्तप्रसार माध्यमात भाषणे देत असतात. स्वीडनमधील प्रथम क्रमांकाचे दैनिक वृत्तपत्र असलेल्या मेट्रो नावाच्या वत्तपत्रात ते स्तंभलेखनही करीत असतात. यावरून त्यांच्या ज्येष्ठत्त्वाची, श्रेष्ठत्त्वाची, विद्वत्तेची व अधिकारवाणीची खात्री पटेल.
 अग्रगण्य प्रोग्रेस - या वर्षातील एक अग्रगण्य ग्रंथ म्हणून ज्याचा सर्वदूर उल्लेख केला जातो, असा प्रगती (प्रोग्रेस) या नावाचा ग्रंथ त्यांनी नुकताच लिहून हातावेगळा केला आहे. त्यांच्या मते सध्या जगभर एक टूम निघाली असून त्यानुसार ब्रिटनचे युरोपीयन युनीयन मधून बाहेर पडणे यापासून तो जीवन उध्वस्त करणारी आर्थिक घसरगुंडी, बेरोजगारी, दारिद्र्य, नैसर्गिक आपत्ती, रोगराई, भूकबळी, महायुद्धाचे काळेकुट्ट ढग यामुळे जग विनाशाच्या उंबरठ्यावरच जणू उभे आहे, असा टाहो फोडणाऱ्यांचा त्यांनी चांगलाच समाचार घेतला आहे.
प्रश्न कसे सोडवायचे हे आपणास माहीत अाहे - आपल्या म्हणण्याच्या समर्थनार्थ त्यांनी जे मुद्दे मांडले आहेत, ते असे.  ते म्हणतात, गेल्या हजारो वर्षात केली नाही, इतकी प्रगती मानवाने गेल्या फक्त शंभर वर्षात केली आहे. आता दररोज 2 लक्ष 85 हजार नवीन लोकांना स्वच्छ पाणी मिळत असून हा क्रम गेली 25 वर्षे अव्याहत सुरू आहे. गेल्या 500 वर्षात कमी झाले नव्हते, एवढे दारिद्र्याचे प्रमाण गेल्या 50 वर्षात कमी झाले आहे. या शतकात मानवाने प्रत्येक क्षेत्रात अपूर्व प्रगती केली आहे, असे ते म्हणतात. आपल्या या प्रतिपादनाच्या या समर्थनार्थ जोहन नाॅरबर्ग यांनी युनो, वर्ड बॅंक, आणि वर्ल्ड हेल्थ आॅर्गनायझेशन यांच्या अहवालांचा हवाला दिला आहे. प्रत्येक समस्या सुटलेली नाही, हे त्यांना मान्य आहे पण ती कशी सोडवावी, हे आपल्याला कळले आहे, असे ते ठासून सांगतात. हे चित्र पुरेसे आश्वासक असून जणू जगबुडीच जवळ आल्याचा टाहो फोडणाऱ्यांचा त्यांनी चांगलाच समाचार घेतला आहे.
  या लेखकाचा उल्लेख करून अरविंद पानगरिया यांनी ‘फ्लोअर हॅझंट फाॅलन थ्रू’
(आकाश कोसळलेले नाही) या शीर्षकानुसार एक लेख नुकताच टाईम्स आॅफ इंडिया मध्ये लिहिला आहे.
काय वाटते यावर जाऊ नका, घिसाडघाई नकारता योजनापूर्वक उपाय योजून अर्थकारणाचा गाडा ताळ्यावर कसा आणता येतो, याचे उत्कृष्ट मार्गदर्शन प्रोग्रेस या ग्रंथात जोहन नाॅरबर्ग यांनी केले आहे, असे अरविंद पानगरिया यांनी म्हटले आहे.
  मानवाची सहजप्रवृत्ती - परिस्थिती आहे त्यापेक्षा बिकट आहे, असे मानण्याची प्रवृत्ती सर्वसामान्यांची असते. कुठलीही समस्या हे लोक अतिशयोक्त स्वरुपात रंगवत असतात. यामागचे कारण असे असते की, त्यांचे निदान वस्तुस्थितीवर आधारित नसते तर जुने दाखले त्यांना आठवत असतात. त्यानुसार ते आपले मत बनवीत असतात. सहाजीकच आहे कारण  वस्तुस्थितीचे अध्ययन करण्यापेक्षा हे सोपे असते व प्रतिकूल गोष्टी लक्षात ठेवण्याची माणसाची प्रवृत्तीही असते.
  भारताचा विकास झाला/झाला नाही- सध्या भारताच्या विकासाबाबत जी चर्चा चालू आहे, तिला हे विधान पुरेपूर लागू पडते आहे. गेल्या दोन वर्षात भारताचा जीडीपी सरासरीने 7.4 टक्यांनी वाढला आहे. यापूर्वीच्या दोन वर्षात मनमोहन सिंगांच्या कारकिर्दीत तो सरासरीने फक्त ६ टक्के होता. हा अहवाल सुरवातीला जेव्हा प्रसिद्ध झाला, तेव्हा काही अर्थतज्ज्ञांनी तो अमान्य केला, त्यांना तो विश्वसनीय वाटला नाही. कारण त्यांचे स्वत:चे वस्तुस्थितीबाबतचे निदान वेगळे होते. जीडीपी वाढला आहे/ वाढतो आहे, असे त्यांना ‘वाटतच’ नव्हते.
  कार्पोरेट क्षेत्रातील नफ्याची पीछेहाट, गुंतवणुकीत होत नसलेली वाढ ह्या बाबी ते पुराव्यादाखल पुढे ठेवीत असत. नवीन पद्धत वापरून मांडलेला सेंट्रल स्टॅटिस्टिक आॅफिसचा पाहणी अहवाल त्यांना दिशाभूल करणारा वाटत होता. चीफ स्टॅटिस्टिशियन टीसीए अनंत टीकाकारांचा प्रत्येक मुद्दा मुद्देसूदपणे खोडून काढीत होते. वस्तुस्थिती मान्य न करता ते जुन्या अपुऱ्या/खोट्या कथनावर अवलंबून राहिले. यात विरोधक असणे सहाजीकच आहे. पण शासकीय पक्षातील काही मुखंडही असावेत, याचे नवल वाटते.
    यादृष्टीने विचार केला तर वस्तुस्थिती नक्की काय आहे, ते पाहणे आवश्यक ठरेल. कार्पोरेट क्षेत्रातील बचत हा त्यांच्या नफ्याचे निदर्शक आहे, तर गुंतवणूक ही त्या च्या त्या वर्षी दिसणार नाही. ती पुढील वर्षी दिसेल. त्यामुळे आज 2015 - 2016 या कालखंडाचाच विचार करता येईल.
 काॅर्पोरेट क्षेत्रातील बचत - या दृष्टीने विचार केला तर काय दिसते? 2014 - 2015 व 2015 - 2016 मध्ये काॅर्पोरेट क्षेत्रातील बचत जीडीपीच्या 11.8 टक्के इतकी आहे. तर 2003 - 2004 व 2011 - 2012 मध्ये  बचत जीडीपीच्या 7.4 टक्के इतकीच होती. याचा अर्थ असा की 2014 - 2015 व 2015 - 2016 मधील काॅर्पोरेट क्षेत्रातील बचत 2003 - 2004 व 2011 - 2012 मधील काॅर्पोरेट क्षेत्रातील बचतीपेक्षा कितीतरी जास्त आहे.
 सकारात्मतेला नकारात्मकता झाकोळते -    सध्या बांधकाम, पोलाद उत्पादन, व उर्जा निर्मिती क्षेत्रे काहीशी अडचणीचीत आली आहेत, हे खरे असले तरी ही जुनी व बडी क्षेत्रे असल्यामुळे यातील कमतरता चटकन डोळ्यात भरते. पण आॅटो सेक्टर, दुचाक्या, औषध निर्मिती व माहिती तंत्रज्ञान या क्षेत्रांनी ही उणीव भरून काढली आहे, हे दिसते. नकारात्मकता ही सकारात्मकतेपेक्षा अधिक जाणवते, हा मनुष्य स्वभाव असल्यामुळे वस्तुस्थिती वेगळी असली तरी नकारात्मकतेने सकारात्मकता झाकोळलेली दिसत असते.
 गुंतवणूक व जीडीपी - काॅर्पोरेट क्षेत्रातील गुंतवणुकीचे जीडीपीशी काय प्रमाण आढळते?  2014 - 2015 व 2015 - 2016 मध्ये गुंतवणुकीचे प्रमाण जीडीपीच्या तुलनेत 12.95 टक्के आहे तर 2003 - 2004 व 2011 - 2012 मध्ये गुंतवणुकीचे प्रमाण जीडीपीच्या तुलनेत 12.4 टक्के होते. याचा अर्थ असा की गुंतवणुकीचे क्षेत्र माघारले आहे, हा मुद्दा वस्तुस्थितीशी जुळत नाही.
   या बाबत अरविंद पानगरिया यांनी मांडलेले मुद्दे विचारात घ्यावयास हवेत. ते भारतीय-अमेरिकन अर्थतज्ज्ञ व कोलंबिया विद्यापीठातील प्राध्यापकपदी होते. त्यांनी जानेवारी 2015 ते आॅगस्ट 2017 या काळात नीती आयोगाच्या थिंक टॅंकच्या उपाध्यक्षपदाची धुरा सांभाळली आहे. त्यांचा इशारा काय सांगतो? ते म्हणतात, ‘अर्थ व्यवस्थेला उभारी यावी म्हणून वारेमाप खर्च करू नका. असे करण्यामुळे अर्थ व्यवस्थेचे दृढीकरण तर होणार नाहीच पण ओतलेला पैसा वाया जाण्याचीच शक्यता जास्त आहे.
  अर्थ व्यवस्थेशी संबंधित सर्व घटकांनी अर्थ व्यवस्थेबाबत ‘काय वाटते’( फील) याचा विचार न करता वस्तुस्थिती निदर्शक तपशील समोर ठेवूनच मत बनवावे व त्या नुसार निर्णय घ्यावेत. आपल्या म्हणण्याच्या समर्थनार्थ त्यांनी जोहन नाॅरबर्ग यांच्या प्रगती (प्रोग्रेस) या ग्रंथाचा हवाला दिला आहे. परिस्थिती आहे त्यापेक्षा अधिक प्रतिकूल आहे, असे मानण्याची सर्वसामान्यांची प्रवृत्ती असते., असे या ग्रंथातील प्रतिपादन त्यांनी उधृत केले आहे. काॅर्पोरेट क्षेत्रातील बचत उभारी घेत आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी काही दाखले नोंदविले आहेत.
  काॅर्पोरेट क्षेत्र उभारी घेत आहे - 2014 - 2015 व 2015 - 2016 मध्ये काॅर्पोरेट क्षेत्रातील बचत जीडीपीच्या 11.8 टक्के इतकी आहे. तर 2003 - 2004 व 2011 - 2012 मध्ये  बचत जीडीपीच्या 7.4 टक्के इतकीच होती. यावरून काॅर्पोरेटक्षेत्र उभारी घेत आहे, हेच सिद्ध होते. ही उभारी लक्षात यावी इतकी मोठी आहे.
   गुंतवणूकही वाढत आहे - जीडीपीच्या तुलनेत गुंतवणूकही अगोदरच्या तुलनेत वाढत आहे. 2014 - 2015 व 2015-2016 मध्ये काॅर्पोरेट क्षेत्रातील गुंतवणूक बचत जीडीपीच्या 12.95 टक्के इतकी आहे. तर 2003 - 2004 व 2011-2012 मध्ये  गुंतवणूक जीडीपीच्या 12.4 टक्के इतकीच होती. यावरून दिसून येईल की,  काॅर्पोरेट क्षेत्रातील बचत जीडीपीच्या तुलनेत उणावली आहे, हे विधान सपशेल चूक आहे.
  अर्थव्यवस्थेचा पाया भक्कम आहे. -  जीडीपीची विद्यमान वाढ केवळ 5.7 टक्के इतकीच आहे, याची धास्ती काही अर्थतज्ज्ञांनी घेतली आहे, याची नोंद घेऊन अरविंद पान गरिया म्हणतात की, याची दखल शासनाने घ्यायलाच हवी असली तरी याचा फार बाऊ करण्याची आवश्यकता नाही. अर्थकारणाच्या पाया कच्चा झाला आहे, असे दाखविणारी कोणतीही चिन्हे दिसत नाहीत.
   उगाच पैसा ओतू नका - यावर उपाय म्हणून वारेमाप पैसा खर्च करण्याचे पाऊल उचलूण्याचा मोह मात्र टाळला पाहिजे. आजची पायाची भरभक्कम उभारणी करण्यात आपली तीन वर्षे खर्ची पडली आहेत. पुरेसे पुरावे नसतांना विनाकारण पैसा ओतल्यास अर्थकारणाचा पाया डळमळीत होईल, असे पाऊल उचलणे योग्य व समर्थनीय ठरणार नाही.
  कोणता उपाय योजायला हवा? - निर्यात वाढविण्याचे विशेष प्रयत्न करण्याची आवश्यकता आहे. दुसरा प्रश्न आहे, ज्याला ट्विन बॅलन्स शीट असे म्हटले जाते, त्या प्रकारचा. यावरही उपाय करायला हवा. रिझर्व्ह बॅंक यावर उपाय योजण्यास सुरवातही केली आहे. बॅंकांची स्थिती सुधारण्यासाठी शासकीय पातळीवर जोरकस प्रयत्न होण्याची आवश्यकताही अरविंद पानगरिया अधोरेखित केली आहे

अशी होते जर्मनीत चान्सेलरची निवड.

अशी होते जर्मनीत चान्सेलरची निवड.
वसंत गणेश काणे, बी एस्सी,एम ए (मानसशास्त्र), एम.एड
एल बी ७, लक्ष्मीनगर, पाण्याच्या टाकीजवळ, नागपूर ४४० ०२२   (०७१२)२२२१६८९ / ९४२२८०४४३०  
E mail - kanewasant@gmail.com Blog - kasa mee?
  जर्मनीत ॲंजेला मर्के ल यांचा ख्रिश्चन डेमोक्रॅटिक युनीयन ब्लाॅक हा पक्ष  33 टक्के मते मिळवून सत्तेवर आला आहे. 2013 च्या तुलनेत या वेळी पक्षाची टक्केवारी घटली असली तरी ॲंजेला मर्के ल याच सर्वात लोकप्रिय नेत्या ठरल्या आहेत. तर त्यांचा कडवा विरोधी असलेल्या उजव्या एएफडी (आल्टर्नेटिव्ह फॉर जर्मनी) पक्षाला सभागृहात प्रथमच प्रवेश मिळाला आहे.  त्या पक्षाला 13  टक्के मते मिळाली आहेत. ही फारच मोठी मजल आहे. वर्णभेदाचा पुरस्कार करणारा व मध्यपूर्वेतील निर्वासितांना/परागंदा मुस्लिम लोकांना जर्मनीत प्रवेश देऊ नये, ह्या मताचा आग्रह असलेला हा पक्ष आहे. या पक्षाला पूर्वीच्या कम्युनिस्ट प्रशासित पूर्वजर्मनीत 21 टक्के तर पश्चिम जर्मनीत 11 टक्के मते मिळाली आहेत. अशाप्रकारे संपूर्ण जर्मनीत मात्र 13 टक्के मते आहेत. जगभर सर्वत्र उजवे पक्ष जास्त मते घेऊ लागले आहेत. त्याला जर्मनीही अपवाद नाही. पण याउलट ॲंजेला मर्केल यांच्या पक्षासोबत आघाडी करणाऱ्या मार्टिन शुल्झ यांच्या सोशल डेमोक्रॅट पक्षाची स्थिती अत्यंत व अभूतपूर्व इतकी वाईट झाली आहे. ख्रिश्चन सोशल युनीयन हा पक्षही रिंगणात होता पण त्याला ॲंजेला मर्केल यांच्या पक्षाला मागे टाकता आले नाही.
  दिनांक 24 सप्टेंबर 2017 ला जर्मनीत पुढील चार वर्षांसाठी सर्वोच्च सभागृहातील सदस्यांची निवडणूक पार पडली. जर्मनीत मतदार आपला चान्सेलर प्रत्यक्ष मतदानाने निवडत नाहीत. यासाठी एक वेगळी व वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धती स्वाकारण्यात आली आहे.
निवडणुकीची वेगळी पद्धती - जर्मनीची 16 राज्ये व  प्रत्येकी 2 लक्ष 50 हजार मतदार असलेले 299 जिल्हे अशी विभागणी केलेली आहे. रविवारी (या वेळी 24 सप्टेंबर) ला प्रत्येक मतदाराच्या हाती पडणाऱ्या मतपत्रिकेत दोन रकाने असतात. उजव्या रकान्यात बंडस्टॅग ( पार्लमेंट) मध्ये आपले प्रतिनिधित्त्व कोण करणार ते नोंदवायचे असते, तर डाव्या रकान्यात आपल्या पसंतीच्या राजकीय पक्षाची निवड करायची असते. सर्व राजकीय पक्षांची नावे असलेला डावा रकाना सर्व मतदार संघात सारखाच असतो. तर उजव्या रकान्यातील उमेदवारांची नावे मतदारसंघनिहाय वेगवेगळी असतात.  ज्यांना इतरांपेक्षा जास्त मते ते उमेदवार त्या त्या मतदार संघातून निवडून येतात. असे 299 उमेदवार निवडून आले आहेत. या जागांना डेरेक मॅनडेट  (प्रत्यक्ष निवडून आलेले) असे नाव आहे.
  याशिवाय आणखी 299 जागा प्रत्येक पक्षाला जेवढी मते मिळाली असतील त्यानुसार/ त्या प्रमाणात त्या त्या पक्षाला मिळतात. यांना झिस्टिमे म्हणतात. मात्र यासाठी पक्षाला किमान 5 टक्के मते किंवा 3 जागा मिळाल्याच पाहिजेत. यामुळे पक्षांच्या भाऊगर्दीला आळा बसतो व स्थिर शासन मिळू शकते. समजा एखाद्या पक्षाचे 2 वा 3 च उमेदवार निवडून आले व पण देशभर त्या पक्षाला मिळालेली मते मात्र  5 टक्यापेक्षा कमी असतील तर पक्षाला मिळालेली मते विचारत घेतली जात नाहीत पण निवडून आलेल्या उमेदवारांची निवड मात्र अबाधित राहते. सर्व पक्षांना आपल्या उमेदवारांची यादी निवडणुकीअगोदर निवडणूक आयोगाला द्यावी लागते व ती प्रसिद्धही केली जाते. या यादीतून क्रमवारीने, पक्षाच्या वाट्याला येणाऱ्या जागा पक्षाला मिळालेल्या मतांच्या टक्केवारीनुसार निश्चित करतात.
चान्सेलरची निवड - या दोन्ही प्रकारे निवडून आलेले 598 सदस्य चान्सेलरची निवड करतात. सामान्यत:  ज्या पक्षाला बहुमत मिळालेले असते, त्याचा प्रतिनिधी किंवा त्या आघाडीचा प्रतिनिधी अध्यक्ष म्हणून निवडला जातो. बहुमताची खात्री असलेले पक्ष किंवा आघाड्या आपला चान्सेलरपदाचा उमेदवार कोण असेल ते मतदानाअगोदरच जाहीर करतात. यानुसार अॅंजेला मर्केल व पीअर स्टीनब्रुक यांची नावे मतदाना अगोदरच जाहीर झाली होती. चान्सेलरपदासाठीचा उमेदवार वयाची 18 वर्षे पूर्ण करणारा व जर्मनीचा नागरिक असला पाहिजे. तो सभागृहाचा सदस्य असलाच पाहिजे, असे नाही. 598 पैकी पन्नास टक्के +1 मते मिळविणारा उमेदवारच आजवर चान्सेलर म्हणून निवडून आला आहे. पण कोणालाच एवढी मते मिळाली नाही तर काय? असे झाल्यास 14 दिवसात चान्सेलरपदासाठी सभागृह पुन्हा मतदान करते. याही वेळी कोणालाही स्पष्ट बहुमत ( 50 टक्के+1) न मिळाल्यास पुन्हा 14  दिवसांनी मतदान घेतले जाते. यावेळी मात्र ज्याला सर्वात जास्त मते असतील ( ही मते 50 टक्के+1 इतकी असलीच पाहिजेत असे नाही) तो उमेदवार चान्सेलरपदी निवडून येतो  व मंत्री व सचिवांची निवड करतो.
चान्सेलरचे पद - चान्सेलरचे पद  पंतप्रधानपदासारखे  मानून चालायला हवे. ॲंजेला मर्केल आता चौथ्यांदा निवडून येत आहेत. जर्मनीने निवडलेल्या त्या पहिल्या महिला चान्सेलर आहेत. चान्सेलरचे पद 1867 साली बिस्मार्कनपासून निर्माण झाले आहे. अर्थात काळाच्या ओघात चान्सेलरपदाची भूमिका हळूहळू विकसित वबदलत राहिली आहे

कथा आणि व्यथा ही आधुनिक दंडकारण्याची

कथा आणि व्यथा ही आधुनिक दंडकारण्याची

वसंत गणेश काणे, बी एस्सी,एम ए (मानसशास्त्र), एम.एड  

एल बी ७, लक्ष्मीनगर, पाण्याच्या टाकीजवळ, नागपूर ४४० ०२२   (०७१२)२२२१६८९ / ९४२२८०४४३०   

E mail - kanewasant@gmail.com 

Blog - kasa mee? 

 प्राचीन भारतीय साहित्यातील दंडकारण्याची माहिती आपल्या पैकी अनेकांना असेल. तशी माहिती आधुनिक काळातील दंडकारण्याबद्दल कितपत असेल याबाबत शंका आहे. राजकीय कारणास्तव आज या दंडकारण्याचा उरला सुरला भाग चार राज्यात विभागला गेलेला आढळतो. मध्यप्रदेशातील बस्तर, ओडिशाचा तुलनेने एक मोठा भाग, महाराष्ट्रातील गडचिरोली जिल्हा व आसपासचा थोडासा भूभाग आणि पूर्वीच्या आंध्रप्रदेशातील व आजच्या तेलंगणातील बराचसा भाग म्हणजे प्राचीन दंडकारण्याचे आधुनिक काळातील अवशिष्ट रूप आहे, असे म्हणावयास हवे. तसा हा भूभाग सलग आहे. पण आज चार राज्यात विभागला गेल्यामुळे अनेक सुरक्षाविषयक प्रश्न निर्माण झाले आहेत. प्राचीन दंडकारण्य हे एक निबिड अरण्य होते. आजचे उर्वरित दंडकारण्य त्या निबिडपणाची आठवण करून देण्याइतपत निबिड निश्चितच आहे. आज नक्षलवादी/माओवादी चळवळ म्हणून ज्या उद्रेकाचा उल्लेख केला जातो, त्याचे केंद्र या दंडकारण्यातच आहे.

 नक्षलवादी चळवळ -  1967 साली ही चळवळ पश्चिम बंगालमध्ये चारू मुजुमदार यांनी सुरू केली होती . नक्षलबारी नावाच्या गावात भूमिहीन मजुरांचे शोषण होत असल्यामुळे, त्याला विरोध करण्याच्या निमित्ताने ही चळवळ उभारली गेली होती. शोषण वाईटच. त्याचे समर्थन होऊच शकत नाही. पण लोकशाही राजवटीत शोषणाचा काय किंवा आणखी कशाचा काय, विरोध सनदशीर मार्गानेच व्हायला हवा. पण असे झाले नाही. अन्यायाचा विरोध करण्यासाठी शस्त्र हाती घेतले गेले. कदाचित नाईलाजही असेल. त्याचा परिणाम म्हणून शोषणकर्त्यांबरोबर व पुढे तर शोषणकर्त्यांऐवजी प्रशासन व्यवस्थेविरुद्धच हा लढा सुरू झाला. प्रशासन व्यवस्था शोषणकर्त्यांनाच साथ व समर्थन देते, हे या मागचे कारण असल्याचेही सांगितले गेले. इतकेच नव्हे तर प्रशासकही शोषणच करतात, असेही म्हटले गेले.

आजच्या संघर्षाचे स्वरूप - नागरिकरणाचे युग सुरू झाले तेव्हापासूनच खरे तर या प्रश्नाची निर्मिती झाली, असे म्हणता येईल. नागरिकरण झालेल्या भूभागाने दंडकारण्य वा तत्सम निबिड अरण्याला वेढण्यास एकप्रकारे सुरवात केली आहे. नागरिकरण आतआत सरकत गेले व अरण्याचा संकोच होत गेला. सहाजीकच अरण्यात राहणाऱ्या वनवासी/आदीवासी लोकांच्या हितसंबंधांना बाधा पोचू लागली व त्यांनी याला विरोध करण्यास सुरवात केली. वनाअरण्यांचे व वनवासींच्या हितांचे रक्षण करणारे कायदे शासनाने केले. या भागात खरेदी केलेली व/वा अन्यप्रकारे मिळवलेली वा बळकावलेली जमीन नागरी लोकांच्या कायदेशीर मालकीची होणार नाही / मानली जाणार नाही, अशा आशयाचा कायदाही करण्यात आला. पण नागरी लोकांच्याही तीन तीन पिढ्यांच्या हाती या क्षेत्रातील जमिनींचा ताबा होता. त्यामुळे या जमिनीचे बाबतीत आमचेही हितसंबंध (व्हेस्टेट इंटरेसेट) निर्माण झाले आहेत, अशी त्यांचीही भूमिका होती. इथे व्हेस्टेट इंटरेस्ट हा शब्दप्रयोग एक कायदेशीर संज्ञा म्हणून केला आहे. या शब्दप्रयोगाचा व्यावहारिक अर्थ वेगळा आहे, हे लक्षात घेतले पाहिजे. आपले म्हणणे शासन ऐकत नाही म्हणून या नागरी लोकांनी आपला निषेध नोंदवण्यासाठी गेल्या निवडणुकीत नोटाचा वापर केला, असे म्हटले जाते. एरवी गडचिरोली सारख्या मागास जिल्ह्यात नोटाचा वापर मतदारांनी फार मोठ्या प्रमाणात करण्याचे कारण नव्हते. हे काहीही असले तरी व्यापाऱ्यांकडून जंगलातील पदार्थ मिळविण्याचे बाबतीत आदीवासींचे फार मोठ्या प्रमाणात शोषण होत असते व थांबलेच पाहिजे, याबाबत दुमत असण्याचे कारण नाही.

प्रतिकाराचे स्वरूप - चारू मुजुमदार नंतर आंध्र प्रदेशात अन्यायाविरुद्ध लढा देण्यासाठी एक नवीन नेतृत्त्व उदयाला आले. या लढ्याचे नेतृत्त्व कोडापल्ली सितारामय्या यांनी केले. त्यांनी पीपल्स वाॅर ग्रुप या संघटनेची स्थापना केली. चंद्पूर जिल्हा आंध्राला लागूनच आहे. त्यामुळे या संघटनेची पाळेमुळे अदिलाबाद, सिरोंचा पर्यंत पोचून स्थिरावली. मध्यप्रदेशातील बस्तरमध्येही यानंतर या संघटनेचा प्रवेश झाला. घनदाट जंगल, दुथडी भरून वाहणाऱ्या प्राणहिता, इंद्रावती या नद्या व अन्य लहानमोठे ओहोळ यामुळे नक्षलवाद्यांना लपायला व दडून बसायला आणि हल्ला करून पुन्हा गडप व्हायला चांगली जागा मिळाली. या भागात खनीज संपत्ती व जंगली संपत्ती या दोन्ही भरपूर प्रमाणात असल्यामुळे कारखानदारीही या क्षेत्रात पोचली. माओवाद्यांचा यांच्याशी संघर्ष सुरू झाला. अनेक कारखानदार नक्षलवाद्यांना/ माओवाद्यांना नियमितपणे ‘प्रोटेक्षन मनी’ देतात, असे म्हटले जाते. हे काहीही असले तरी आदीवासींवर अन्याय होत असतो, हे सूर्यप्रकाशाइतके स्पष्ट आहे.

नक्षलवाद्यांचा जम कसा बसला - असंतुष्ट आदीवासींना आपल्याकडे वळविण्यात, आपणच त्यांचे तारणहार आहोत, अशी त्यांची खात्री पटविण्यात व त्यासाठी प्रशासन व्यवस्थेविरुद्ध शस्त्रे उचलण्याशिवाय दुसरा मार्ग नाही, हे त्यांच्या गळी उतरविण्यात नक्षलवादी नेतृत्त्व यशस्वी झाले. धाकदपडशाचाही त्यांनी अवलंब केला. पोलिसांना माहिती देणाऱ्यांना देहांत आसन देण्यासही त्यांनी कमी केले नाही व एकप्रकारचे दहशतीचे वातावरण निर्माण केले. पण चळवळ उभारली.

दंडकारण्यातील रहस्यमय प्रदेश- अबुझमाड -  सर्व दंडकारण्य हे जंगलच असले तरी त्यातलाही बस्तर हा भाग खूपच घनदाट आहे. इथे विपुल वनसंपदा आहे. दिवसादेखील इथे काळाकुट्ट अंधार असतो. बांबू व तेंदूपत्ता विशेषेकरून आढळतात. एकीकडे लोखंड तर दुसरीकडे हिऱ्याच्या खाणी अशी खनीज संपत्तीची दोन टोके कुठे सापडतील तर बस्तरमध्ये! आफ्रिकेतील जंगलात सहल करून आलेल्याला इथे परके वाटणार नाही. गोदावरी, इंद्रावती व पर्लकोटा या नद्या याच भागातून वाहत पुढे महाराष्ट्र, छत्तीसगड व आंध्रप्रदेशाच्या सीमा आखतात. अबुझमाड नावाचे गुपित गोठवणारे रहस्यमय जंगल महाराष्ट्र, ओडिशा, तेलंगण व  छत्तीसगड या राज्याच्या राजकीय सीमा कस्पटासारख्या मानीत व ओलांडित ऐसपैस म्हणजे सुमारे १५ हजार चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर कब्जा करून स्थिरावले आहे. येथील काही आदीवासी वस्त्राचे बंधन न पाळणारे किंवा जेमतेम पाळणारे आहेत तर काही त्यातल्यात पुढारलेले कमरेचे नेसू धारण करतात.

अबुझमाडमधील समांतर प्रशासन व्यवस्था - माओवाद्यांनी दंडकारण्याच्या हृदयस्थानी आपली समांतर प्रशासन व्यवस्था उभारली आहे. काय नाही इथे? येथील शाळा, दवाखाने, गरजेपुरती ध्वनि प्रसारण व्यवस्था (रेडिओ) , शस्त्रास्रे तयार करणाऱ्या कार्यशाळा, गनिमी शिक्षण देणारी शिबिरे, लपण्यासाठी बंकर्स अशी स्वयंपूर्ण व परिपूर्ण रचना एका हवाई पाहणीत चित्रित झाली आहे. अधिकार,गुणवत्ता व पात्रतेत एका खालोखाल एक असलेले म्होरके म्हणजे गणपती, गंगन्ना व भूपती यांचा मुक्काम याच भागात असतो. यांच्या दिमतीला व सोबतीला धाकटी पाती कवच म्हणून सदैव सज्ज असते. अबुझमाडची कवचकुंडले म्हणून घनदाट वने, गगनाला भिडणाऱ्या नसलेल्या पण अवघड पर्वताच्या व काहीशा ठेंगण्या टेकड्यांच्या रांगा, खोल दऱ्या, जंगली श्वापदे व विळखा घालून असलेल्या नद्या ह्यांची नैसर्गिक उधळण आहे. यांच्या जोडीला भूसुरंगांची तटबंदी मानवाने तयार केली आहे. जिवावर उदार होऊन अष्टौप्रहर उघड व गुप्त गस्त घालणारेही दुर्बिणींसह डोळ्यात तेल घालून पाहरा देत असतात. यांच्या प्रशिक्षणात किंचितही उणीव राहू नये यासाठी श्रीलंकेतील तमिळ अतिरेकी संघटनेचे - एलटीटीईचे खास साह्य घेण्यात आले होते.

अभेद्य तटबंदीचा भेद कसा करणार? - सुरक्षा दलांनी या तटबंदीचा भेद करण्यासाठी केलेले अनेक प्रयत्न अयशस्वी ठरले. जीवित हानी व वित्ता हानी तर झालीच पण क्वचित सुरक्षा दलातील शिपायांची शस्त्रेही माओवाद्यांच्या हाती लागली. शेवटी प्रशिक्षण शिबिरेच उध्वस्त करण्याचे ठरले. या निमित्ताने हाती घेतलेल्या मेहिमेत एक आश्चर्यकारक बाब उघडकीला आली. जे ज्येष्ठ माओवादी नेते वाढत्या वयामुळे चालू शकत नव्हते, त्यांच्या सोयीसाठी खास तरबेज केलेले व अबलख घोड्यांशी स्पर्धा करणारे घोडे व त्यांची निगा राखण्यासाठी लहानशा घोडपागेसारखी व्यवस्था आढळून आली. अबुझमाडमध्ये शिरणाऱ्या सुरक्षा दलातील शिपायांची गत अभिमन्यूसारखी होत असे. भेद करून आत शिरलेले कुणीच जिवंत परत आले नाहीत. आव्हान दोन्ही बाजूंनी होते. निसर्ग आणि निष्णात व जिवावर उदार होऊन छातीचा कोट करून ठामपणे उभे असलेले माओवादी हे दोघेही वाट आडवून उभे असत. या उलट माओवादी मात्र सुरक्षा दलांवर गनिमी हल्ला करून लगेच पसार होत. भीतीमुळे व कधीकधी निष्ठा ठेवणाऱ्या स्थानिकांमुळे माओवाद्यांना चांगली साथ मिळत असे. शस्त्राचाराला हृदय परिवर्तनाची साथ देण्याची आवश्यकता प्रशासनाला वारंवार भासत असे. पण हृदय परिवर्तन करण्यासाठी त्या व्यक्तीची गाठ तरी पडायला हवीना? एक दुसरीही अडचण होती. प्रत्येक राज्य आपापल्या मोहिमा आखीत असे. माओवादी चकमक आटोपताच एका राज्यातून दुसऱ्या राज्यात पसार होत. अधून मधून काही पकडले जात. त्यातल्या काहींचे हृदय परिवर्तनही होई.  पण याहून आणखी काही आणखी प्रभावी उपाय करण्याची आवश्यकता भासू लागली. त्याशिवाय कोंडी फुटणार नव्हती.

एकच सूत्रधार हवा - शेवटी संबंधित राज्यांनी - महाराष्ट्र, ओडिशा, छत्तीसगड व तेलंगणा यांनी - मिळून एक संयुक्त दल ( मिलीटरी कमांड) स्थापन केले व सर्व मोहिमांमध्ये एकसूत्रता आणली. आता आणखीनच जाणवू लागले की, आपली लढाई कोण्या एका मर्यादित क्षमतेच्या गटाशी नाही तर एका सुनियंत्रित, केंद्रीय पद्धतीने संचालित, सर्व प्रकारच्या आधुनिक शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असलेल्या, स्वत:ची स्वतंत्र व सक्षम गुप्तहेर यंत्रणा असलेल्या व गनिमी युद्ध तंत्रात तरबेज असलेल्या फौजेशी आहे. असे असले तरी हे सगळे आपल्याच रक्तामासाचे वाट चुकलेले व बिथरलेले बांधवच आहेत, हे जाणून त्यांना मुख्य राष्ट्रीय प्रवाहात आणण्याचे प्रयत्नही आपण सोडले नव्हते. विरोध दृढतेने मोडून काढायलाच हवा होता/आहे. त्याला पर्यायच नाही. पण असे आढळले की, अनेक बंडखोर मागे फिरायला तयार नसतात. कोंडीत सापडल्यावर ते शरण येण्याऐवजी मरण पत्करतात. जे कुणी शरण येतात त्यांना, निदान त्यांच्या नातेवाईकांना त्यांच्या शरणागतीची किंमत जीव देऊन मोजावी लागते. ही कोंडी फुटण्याची अंधुकशी चिन्हे आत्ताकुठे दिसत आहेत. काहींना पश्चाताप होऊन ते सुरक्षा दलांना शरण आले आहेत. त्यांनी दिलेल्या माहितीच्या आधारे केलेल्या कारवाईमुळे अबुझमाडचा बुरुज आज ना उद्या कोसळेलच. तसाही तो कधीतरी कोसळणारच आहे. मात्र तो पर्यंत संयुक्त कारवाईचा दबाव कायम ठेवण्यावाचून व त्या निमित्त उभयपक्षी होणारी जीवित व वित्त हानी पत्करण्यावाचून पर्याय दिसत नाही.

एक बहुगुणखणी व्यक्तिमत्त्व

एक बहुगुणखणी व्यक्तिमत्त्व
वसंत गणेश काणे, बी एस्सी,एम ए (मानसशास्त्र), एम.एड  
एल बी ७, लक्ष्मीनगर, पाण्याच्या टाकीजवळ, नागपूर ४४० ०२२   (०७१२)२२२१६८९ / ९४२२८०४४३०    
E mail - kanewasant@gmail.com 
Blog - kasa mee? 
आजच्या टेलिव्हिजनच्या जमान्यात ॲंकर हे नाव बहुतेकांच्या परिचयाचे झाले आहे. टीव्ही वर वार्ता सांगणाऱ्या कार्यक्रमांचे सूत्र संचालन करणाऱ्या व्यक्तींची माहितीही अनेकांना नावानिशी माहीत असेल. अशीच एक महिला वृतनिवेदिका आहे. खरे तर ती तशी केव्हाच म्हणजे 2012 मध्येच सेवानिवृत्त झालेली आहे. आपण सेवानिवृत्त होत आहोत, अशी घोषणा तिने केल्यानंतरही तिला काही विशेष निमित्ताने आग्रहाने व अगत्याने पाचारण केले जाते. ज्या व्यक्तींचा ती परिचय करून देते, त्यांनाच या बाबत धन्यता वाटते, असे म्हणतात. अनेकदा असे आढळते की, एखादा सुमार कार्यक्रम ही ॲंकर आपल्या कौशल्याच्या भरवशावर लोकप्रिय करते. 
आवाजाच्या बाबतीत तर नियंत्याची तिच्यावर विशेष मेहेरनजर आहे. भावनिक प्रकटन असो वा झोंबणारे शाब्दिक बोचकारे असोत, तिची बरोबरी क्वचितच कुणी करू शकेल. विकारवशता असो, धडकी भरेल अशी धमकी असो, आक्रमक शाब्दिक हल्ले असोत, ॲंकर म्हणून म्हणा, वार्ता देण्यासाठी म्हणा, मुलाखत घेण्यासाठी म्हणा, देशातील टी व्ही वाहिनी या महिलेचीच निवड करणार, हे ठरलेलेच असते. आपल्या देशाच्या सैनिकी महत्त्वाच्या विकास व घडामोडीबाबतच्या वार्ता देण्यासाठी तिला पुन्हा पुन्हा पाचारण करण्यात आले असलेल्याचे आढळते.
 1943 मध्ये ज्या कुटुंबात या महिलेचा जन्म झाला ते अठरा विश्वे दारिद्र्यात पिचत होते. तिच्या शिक्षणाची व पालन पोषणाची जबाबदारी शासनाने उचलली कारण गरिबांबाबतची कणव हे नव्हते, तर अशा व्यक्ती आपल्या उपकारकर्त्याशी जन्मभर एकनिष्ठ राहतात/असतात, हे होते. तिने परफाॅर्मिंग आर्टचा झटून अभ्यास केला आणि स्वराभिनय व नाट्याभिनयाच्या क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती केली.
   कोण आहे ही स्वराभिनय व नाट्याभिनयात सारखेच नैपुण्य असलेली सव्यसाची अभिनेत्री? तिचे नाव आहे, ली चुन ही. तिचा जन्म आहे जपानी कोरियामधला. 1943 सालचा.  जपानी कोरिया हा काय प्रकार आहे? 1910 ते 1945  या काळात कोरिया हा देश जपानी साम्राज्याचा भाग होता. 1945 मध्ये दुसरे महायुद्ध संपले व कोरिया स्वतंत्र झाला. पुढे कोरियाचे दोन तुकडे झाले. अमेरिकेच्या प्रभावाखालचा दक्षिण कोरिया व साम्यवाद्यांच्या कब्जातला उत्तर कोरिया. उत्तर कोरियातील संगीत, नाट्य व परफाॅर्मन्स आर्ट शिकवणाऱ्या विद्यापीठात तिचे शिक्षण झाले आहे.
 1971 सालीच लीने पडद्यावर काम करायला सुरवात केली होती. कम्युनिस्ट शासित  उत्तर कोरियातील कोरियन सेंट्रल टेलिव्हिजनमध्ये वार्ता विभागात तिची नियुक्ती झाल्यानंतर तिने कधीही मागे वळून पाहिले नाही. उत्तर कोरियातील साम्यवादी राजवटीतील हा एक विक्रमच म्हटला पाहिजे. तिचे अनेक सहकारी पदावनत झाले, काही पदच्युतही झाले पण तिच्या यशाची कमान मात्र सतत निर्वेध राहिली. ती 2012 मध्ये सेवानिवृत्त झाली पण तरीही विशेष प्रसंगी घोषणा करण्याकरिता तिला आग्रहाने व नेमाने पचारण करण्यात आले आहे. कोणते आहेत हे विशेष प्रसंग व कोणता होता घोषणांचा विषय? जानेवारी 2016 - उत्तर कोरियाची हैड्रोजन बाॅम्ब बाबतची यशस्वी चाचणी. फेब्रुवारी 2016 क्षेपणास्राची यशस्वी चाचणी. सप्टेंबर 2016  व सप्टेंबर 2017 ची यशस्वी अण्वस्त्र चाचणी.
  उत्तर कोरियातील शासकीय अधिकारी ली वर जाम खूष आहेत.तिचा आवाज घुमणारा (रेसोनंट) आहे. विषयानुरूप तिच्या आवाजची जात व गती बदलते. योग्य तो भाव आवाजातून निर्माण करण्यात तिचा हातखंडा आहे. तिचे वक्तृत्त्व अमोघ आहे. निवेदनात भावनांचा क्षोभ व्यक्त करणे तिला चांगलेच अवगत आहे. ती जेव्हा एखाद्या नेत्याचे गुणवर्णन करीत असते, तेव्हा स्वरातील चढउतार शब्दागणिक बदलत असतात. तेच ती एखाद्याचा धिक्कार करीत असते, तेव्हा जणू तिच्या मुखातून शापवाणीच बाहेर पडत असते. उत्तर कोरियातील प्रचार तंत्राच्या तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाचे व नाट्यतंत्राच्या तालीम मास्तरांनी दिलेल्या तालमींचे तिने पुरेपूर चीज केले आहे. 
 1994 सालची गोष्ट. उत्तर कोरियाचा क्रूर हुकुमशहा किम सुंग (दुसरा) निजधामाला गेला. लीने त्याच्या निधनाची बातमी दिली तेव्हा तिला स्वत:ला तर अश्रू आवरत नव्हतेच, पण तिच्या सोबत अख्खा उत्तर कोरियाही रडत होता. तसेच घडले 2012 मध्ये. तेव्हा ती वार्ता देत होती किम जाॅंगच्या निधनाची. यावेळी मात्र ती मोठ्या कष्टाने अश्रू आवरतांना दिसली. दोन निधन वार्ता दोन वेगळ्या पद्धतीने पण सारख्याच परिणामकारक रीतीने ती देत होती.
 आपल्या वस्त्रप्रावरणाबाबतही ती विशेष चोखंदळ आहे. कधी गुलाबी, कधी पाश्चात्य पद्धतीची तर कधी परंपरागत कोरियन पद्धतीची तिची वेषभूषा दरवेळी प्रसंगोचितच असते.
 उत्तर कोरियाच्या आजवरच्या साम्यवादी हुकुमशहांचे गुणगान अख्खा देश आंधळ्या भक्तिभावाने करीत असतो. याला कारण साम्यवादी शिकवण तंत्राइतकेच किंवा त्यापेक्षाही काकणभर अधिकच ली चे बहुगुणखणी  व्यक्तिमत्त्व कारणीभूत असलेले आढळते